Buitenspelen onder druk: 'Kinderen verliezen band met natuur

Kinderen in Nederland brengen een groter deel van hun dag binnenshuis door dan enkele jaren geleden. Uit cijfers van het Buitenspeelonderzoek 2024, uitgevoerd in opdracht van Jantje Beton, blijkt dat zij 23 procent minder buiten spelen dan twee jaar daarvoor. Het aandeel kinderen dat dagelijks zelfstandig naar buiten gaat, is in diezelfde periode zelfs gehalveerd. Geert Pelsma, initiatiefnemer van Chill Adventures, noemt die ontwikkeling zorgwekkend.

Volgens Pelsma is er in één generatie iets belangrijks verloren gegaan. Hij stelt dat de vanzelfsprekende route naar natuur voor veel gezinnen is dichtgeslibd. De organisatie UNICEF benadrukt dat buiten spelen van betekenis is voor de fysieke, mentale en emotionele groei van een kind. Blijft die buitenervaring uit, dan brokkelt volgens Pelsma ook het vermogen af om met tegenslag om te gaan.

Meer dan beweging alleen

Pelsma vindt dat het debat over buiten spelen te vaak blijft steken in beweegminuten en calorieën. Zijn zorg gaat verder: het gaat hem om de band die een kind met de levende omgeving opbouwt. Groeit een kind op zonder dat natuur een rol speelt in het dagelijks leven, dan is de kans groot dat het die gewoonte later niet doorgeeft aan zijn eigen kinderen, zo redeneert hij. Minder verbondenheid leidt er volgens hem toe dat mensen ook minder zorg dragen voor hun omgeving. Zo ontstaat een lastig te doorbreken kringloop.

Hij spreekt uit eigen ervaring. Met een jong gezin en meerdere projecten rond kindwelzijn merkt hij dat een middag tussen bomen en gras voor hem geen extraatje is, maar een noodzaak. Zijn hoofd raakt er leger, zijn zorgen zakken weg. Natuur ziet hij daarom niet als luxe, maar als iets wat hij nodig heeft om overeind te blijven.

Drempels voor ouders

Voor veel gezinnen is de stap naar buiten juist lastig te maken. Huiswerk, sportclubs, werktijden, afspraken en schermen vullen de week. Onderzoek dat Pelsma liet uitvoeren onder tweehonderd Nederlandse ouders met kinderen tot twaalf jaar wijst uit dat 62 procent belemmeringen ervaart om eropuit te trekken. Tijdgebrek, een overvolle planning en een gebrek aan aantrekkelijk aanbod in de eigen buurt worden het vaakst genoemd.

Toch ligt het volgens hem niet aan de wil van ouders. De toegangspoort ontbreekt, niet de motivatie. En die poort hoeft helemaal niet ver te liggen. Een groot bos, de duinen of een officieel natuurgebied zijn niet noodzakelijk: het parkje achter de hoek, een sloot of een plantsoen volstaan al. Juist die nabije plekken worden volgens hem onderschat.

Wat een kind buiten opsteekt en achter een scherm mist, is in zijn ogen de volledige lichamelijke ervaring: de ruwe bast van een boom voelen, aarde onder de nagels, doorweekte sokken. Die zintuiglijke werkelijkheid noemt hij wezenlijk anders dan wat een beeldscherm kan bieden.

Scherm als hulpmiddel, niet als tegenstander

Pelsma wil technologie niet wegzetten als de boosdoener. Digitale hulpmiddelen kunnen kinderen juist nieuwsgierig maken naar wat er buiten te zien en te horen is. Als voorbeeld noemt hij een app waarmee je vogelgeluiden herkent: daardoor weet een kind veel meer over de vogel die het hoort dan wanneer het alleen luistert. Het is volgens hem dan ook niet een kwestie van scherm of buiten, maar van een balans waarin buiten niet structureel ontbreekt. Wil je miljoenen kinderen in Europa bereiken, dan is een digitale component onmisbaar, zegt hij. Zijn organisatie noemt dat 'tech for good'.

Heeft een kind helemaal geen zin om naar buiten te gaan, dan moeten volwassenen aansluiten bij wat kinderen zelf boeiend vinden, aldus Pelsma. Chill Adventures werkt daarom met missies: kleine natuuropdrachten die je in de eigen omgeving kunt uitvoeren. Laagdrempelig, maar vooral leuk gebracht, met aansprekende voorbeelden die aansluiten bij de belevingswereld van kinderen.

Diezelfde aanpak gebruikt hij in zijn werk rond meditatie en ontspanning voor kinderen. Ouders hopen dat hun kind rustig op een kussen zit en daarna kalm naar bed gaat, maar zonder aantrekkelijke vormgeving bereik je dat punt nooit, stelt hij. Daarom koos hij voor een uitgesproken stijl, waarin kinderen bijvoorbeeld rustig ademen met een cheetah in een roze badjas. Het resultaat: ouders die melden dat hun kind eindelijk meedoet, juist omdat het niet aanvoelt als een standaard meditatie-app.

Fundament voor het leven

Dat natuur goed is voor kinderen, blijkt uit uiteenlopende onderzoeken naar welzijn en geestelijke gezondheid. Toch heeft Pelsma daar niet eens cijfers voor nodig. Hij merkt aan den lijve dat de druk van zijn schouders valt zodra hij tijd buiten doorbrengt.

De verbinding met natuur ontstaat volgens hem in de kinderjaren; daar wordt het fundament gelegd voor de rest van een leven. Hij haalt herinneringen op aan wandelvakanties die hij als kind met zijn ouders moest meemaken, in de Italiaanse Dolomieten of op Corsica. Destijds vond hij er niets aan. Nu is hij zijn ouders dankbaar, omdat die ervaringen deel zijn geworden van wie hij is. Zelf woont hij met zijn gezin in Amsterdam, maar voor vakanties zoekt hij steevast de natuur op en nooit een stad, want daar woont hij al.

Als hij één ding zou willen veranderen aan de manier waarop naar de ontwikkeling van kinderen wordt gekeken, is dat het gedrag van de curlingouder die alle obstakels voor het kind uit de weg ruimt. Zo'n aanpak helpt kinderen niet, stelt hij, en kan zelfs schadelijk zijn. Veerkracht ontstaat door eraan blootgesteld te worden, met mate. Tegenslagen komen toch wel, en dan kun je maar beter het vermogen hebben opgebouwd om ermee om te gaan. Soms begint dat simpelweg met een kind naar buiten laten gaan, de modder in, om zelf te ontdekken wat daar te vinden is.