4500 jaar oud scheepswrak gevonden voor Turkse kust

Voor de Turkse kust zijn de resten aangetroffen van een koopvaardijschip dat ongeveer 4500 jaar oud is. Het wrak bij het eiland Kekova wordt beschouwd als het oudste scheepswrak dat ooit is gevonden. Van de houten romp is niets bewaard gebleven, maar de lading aan boord is dat wel: meer dan dertig aardewerken potten en amfora's, een soort kruiken, hebben de eeuwen goed doorstaan. Bij een deel daarvan is mogelijk nog vast te stellen wat er ooit in zat.

Het schip dateert uit de vroege bronstijd en was ongeveer tien meter lang. Het verging niet ver van de kust. Duikers troffen de resten van de lading aan op circa dertig meter onder het wateroppervlak, samen met drie stenen ankers.

Een tijdscapsule onder water

Onderzoeksleider Hakan Öniz, professor aan de Akdeniz Universiteit in Antalya, noemt het wrak een tijdscapsule. De vorm van de amfora's en de decoraties erop komen overeen met exemplaren die eerder in het Midden-Oosten zijn gevonden en die tussen de 4400 en 4700 jaar oud zijn. Volgens Öniz kan met zekerheid worden gezegd dat het wrak uit de vroege bronstijd stamt; hij noemt dat honderd procent zeker.

In de kruiken is een glimmend, kleverig goedje aangetroffen. Het onderzoeksteam probeert te achterhalen wat dat is geweest. Teamlid Karin Sowada van de Macquarie University in Australië noemt olijfolie, wijn of hars als mogelijkheden. Ze sluit evenmin uit dat het gaat om een mengeling van resten van verschillende producten. De vaten werden volgens haar bij aankomst geleegd en vermoedelijk jaar na jaar opnieuw gebruikt.

De onderzoekers vermoeden dat het schip zijn lading ergens aan de oostkust van de Middellandse Zee heeft opgehaald, met Troje of Kreta als bestemming.

Naar een nieuw museum

De Turkse minister Ersoy van Cultuur en Toerisme heeft laten weten dat de vondsten worden ondergebracht in het nieuwe Middellandse Zee Museum voor Onderwaterarcheologie in Antalya. Dat museum opent naar verwachting in de komende maanden.

Ter vergelijking: in 2018 werd in de Zwarte Zee het tot dan toe oudste vrijwel intacte scheepswrak gevonden, met een leeftijd van ruim 2400 jaar. De nieuwe vondst bij Kekova is daarmee bijna twee keer zo oud, al gaat het hier niet om een intact schip maar om de bewaarde lading en ankers.

Waarom deze vondst zo bijzonder is

Scheepswrakken uit de vroege bronstijd zijn uiterst zeldzaam. Hout vergaat in zeewater doorgaans binnen enkele decennia tot eeuwen, zeker in de Middellandse Zee waar scheepswormen en bacteriën hun werk doen. Dat van dit schip alleen de lading overblijft, is dan ook niet verwonderlijk; dat die lading zo compleet is, wel.

Aardewerk is bovendien een waardevolle bron van informatie. De vorm, het baksel en de versieringen vertellen archeologen waar een pot is gemaakt en via welke routes hij is verhandeld. Omdat de amfora's van Kekova overeenkomen met exemplaren uit het Midden-Oosten, ondersteunen ze het beeld van een levendig maritiem handelsnetwerk in het oostelijke Middellandse Zeegebied, lang voordat de klassieke Griekse en Romeinse beschavingen opkwamen.

De resten van het goedje in de kruiken kunnen daar nog een dimensie aan toevoegen. Als uit analyse blijkt dat het om olijfolie, wijn of hars gaat, zegt dat iets over wat er in die periode werd vervoerd en welke grondstoffen economisch belangrijk waren. Bij een mengeling van producten wordt het beeld complexer, maar ook interessanter: dan gaat het mogelijk om vaten die meerdere reizen meegingen en telkens opnieuw werden gevuld.

Onderwaterarcheologie in de praktijk

Het onderzoek op dertig meter diepte is arbeidsintensief. Duikers kunnen er maar beperkte tijd doorbrengen en moeten hun werk zorgvuldig plannen. Vondsten worden meestal eerst ter plaatse gedocumenteerd, gefotografeerd en getekend, voordat ze worden gelicht. Bij kwetsbare objecten zoals aardewerk gebeurt dat met grote voorzichtigheid, omdat plotselinge druk- en temperatuurveranderingen schade kunnen veroorzaken.

De drie stenen ankers die bij de lading zijn gevonden, helpen bij het reconstrueren van het schip zelf. Samen met de omvang van de lading geven ze een indicatie van de grootte en het type vaartuig, ook al is de romp verdwenen. Dat maakt de vondst niet alleen een verzameling objecten, maar ook een aanwijzing over hoe men 4500 jaar geleden de zee bevoer.

De komst van het nieuwe museum in Antalya betekent dat het publiek de vondsten op termijn kan bekijken. Voor Turkije sluit de presentatie aan bij een bredere traditie van onderwaterarcheologie in de regio, waar eerder al opzienbarende scheepswrakken zijn gedocumenteerd.